Θέατρο και Σεξουαλικότητα (και Κύπρος)

Τροφή για σκέψη. Καταγεγραμμένες σκέψεις.

Το κοινό του θεάτρου συμμετέχει ενεργητικά στη δημιουργία μιας παράστασης. Και μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι το κοινό, το οποίο παρακολουθεί θέατρο, έχει ένα επιπλέον στοιχείο, το οποίο διαφεύγει από αναλυτές: την έκφραση σεξουαλικότητας και την ίδια την σεξουαλική ταυτότητα. Δεν παρακολουθούν θέατρο μόνο ετεροφυλόφιλοι ή ομοφυλόφιλοι θεατές αλλά ένα κράμα πολλών εκφράσεων. 

Η σεξουαλικότητα είναι σήμερα ένα σημαντικό για μερικούς στοιχείο της δημιουργίας μιας ταυτότητας. Όμοια με την εθνικότητα, την καταγωγή, το φύλο, η κοινωνική τάξη, η σεξουαλικότητα διαδραματίζει ένα σημαντικό ρόλο στη δημιουργία της ατομικής (ή και συλλογικής) ταυτότητας. Πώς όμως αυτό το στοιχείο εμφανίζεται στο θέατρο; Πώς αυτό το στοιχείο, σε σχέση με άλλα ζητήματα ταυτότητας, επηρεάζει το θέατρο;

Η σεξουαλικότητα εμφανίζεται στο θέατρο με ποικίλους τρόπους: ένας LGBTQ ηθοποιός, χαρακτήρας, συγγραφέας, LGBTQ θεματολογία κτλ, ακόμα και ένας στρέιτ ηθοποιός, χαρακτήρας, συγγραφέας και γενικά όλα τα έργα με θεματολογία γύρω από την σεξουαλικότητα. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι το θέατρο ακολουθεί μια κοινωνική εξέλιξη, αντίστοιχη της κοινωνίας στην οποία αναπτύσσεται, υπήρξαν περίοδοι στις οποίες τα LGBTQ θεατρικά ή έργα που συμπεριλάμβαναν διαφορετικούς χαρακτήρες θεωρούνταν απρεπή στην ψυχροπολεμική Αμερική. Επιπλέον όλες οι κοινότητες ανά το παγκόσμιο έχουν LGBTQ μέλη και όποια χώρα αρνείται την ύπαρξη μιας τέτοιας κοινότητας (Ρωσία, Τουρκία, Ιράν κτλ) είναι τουλάχιστον παρανοϊκή.

Δεν είναι μάλλον τυχαίο το ότι οι ηθοποιοί θεωρούνταν για αιώνες άνθρωποι χωρίς ηθικούς φραγμούς. Η τραγωδία γεννήθηκε από τα μυστηριακά εκείνα δρώμενα των μέθυσων, των Βακχών, η κωμωδία είχε μια άνεση με την fluid σεξουαλικότητα του αρχαιοελληνικού κόσμου, ο Διόνυσος ήταν προστάτης του Θεάτρου κ.ά. Σημαντικό λοιπόν ρόλο επομένως θα διαδραμάτισε και η ορατότητα –αν όχι επιβεβαίωση- του παράδοξου «κανόνα». Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί πως θα ήταν το σύγχρονο Αμερικανικό θέατρο χωρίς τα έργα του Ουίλιαμς. Εμφανίστηκαν στην σύγχρονη ιστορία του θεάτρου επιφανείς συγγραφείς με μια διαφορετική σεξουαλική ταυτότητα: Άλμπη, Κοκτώ, Μπένετ, Λόρκα, Κούσνερ, Κάουαρντ, Λάντλαμ κ.ά. Το θέατρο λοιπόν δεν αφορά μόνο τον ένα ή τον άλλο, μας αφορά όλους και αφορά και στην σεξουαλικότητα.

Ευτυχώς τα πράγματα άλλαξαν και η αντιπροσώπευση των LGBTQ στις τέχνες –και ειδικότερα στο θέατρο- απέκτησε σήμερα μια πολυπρισματικότητα. Όπως άλλα έργα μπορούν να είναι στερεοτυπικά, έτσι και LGBTQ θεατρικά μπορούν να είναι στερεοτυπικά. Από την δεκαετία του 1970 και εξής όταν μοντέρνα κινήματα, γκέι, λεσβιακά και φεμινιστικά, απαίτησαν την αναγνώριση προβλημάτων και την πολιτική λύση αυτών, σε συνδυασμό με το ενδιαφέρον και την εξέλιξη της επιστήμης γύρω από τα ζητήματα του φύλου και της σεξουαλικότητας, η πάλη του σεξ (σε αντίστιξη με την πάλη των τάξεων, αν μου επιτρέπετε) αντικατοπτρίζεται σε όλο το φάσμα της λογοτεχνίας, συμπεριλαμβανομένου του θεάτρου, αλλά και στην θεατρική πρακτική γενικότερα.

Τι συμβαίνει με το LGBTQ θέατρο στην Κύπρο, είναι διαδεδομένο; Αναλογικά μάλλον ναι, ιδιαίτερα σε μια μικρή κοινωνία όπως αυτή της Κύπρου. Η ομοφυλοφιλία στην Κύπρο αποποινικοποιήθηκε μόλις το 2002, ένεκα της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ στο Βόρειο τμήμα της χώρας -αισίως- το 2014. Στην Κύπρο υπάρχουν –και υπήρχαν- LGBTQ συγγραφείς, ηθοποιοί, σκηνοθέτες και κοινό. Αν και το φάσμα του LGBTQ θέατρου περιορίζεται μάλλον στα πρώτα… τρία γράμματα, υπάρχει ένας πειραματισμός εκεί και όπου εμφανίζεται.

Η λίστα μου εδώ δεν είναι εξαντλητική, είναι ένα δείγμα παραστάσεων που μπορώ να φέρω στο μυαλό μου με μια αδρή ανασκόπηση. Και ξεκινώ με μια παράσταση που κάνει πρεμιέρα σήμερα στο Θέατρο Σκάλα, Κάθε Πέμπτη κύριε Γκρην του Τζεφ Μπάρον σε σκηνοθεσία Βαρνάβα Κυριαζή. Ένα έργο το οποίο μιλά για τις ομοιότητες των ανθρώπων που πνίγονται μέσα στις διαφορές τους, ένα έργο ανθρώπινο και ευαίσθητο, την συμφιλίωση με τον εαυτό και με τους άλλους. Ακολουθώντας τα πιο πρόσφατα οφείλω να μιλήσω στη συνέχεια για το Cock του Μάικ Μπάρτλετ σε σκηνοθεσία Κώστα Σιλβέστρου στον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου. Ένα έργο με πρωταγωνιστές ένα γκέι ζευγάρι και μια κοπέλα, το έργο καταπιάνεται με τα όρια της σεξουαλικότητας και του έρωτα.

Με τυχαία σειρά θα μιλήσω τώρα για παραστάσεις που παρακολούθησα. Προσφάτως είδαμε το Φιλί της γυναίκας αράχνης του Μανουέλ Πουίγκ σε σκηνοθεσία Ανδρέα Αραούζου, το οποίο είχε ξαναανέβει στην Κύπρο από το Θέατρο Ένα το 1990. Μια συγκινητική ιστορία ενός ανθρώπου που επιθυμεί να είναι ελεύθερος, πραγματικά ελεύθερος, και ενός επαναστάτη, ο οποίος μαθαίνει με δυσκολία τι σημαίνει τελικά επανάσταση. Η Theater Group Quint παρουσίασε τον περασμένο Μάρτη, ένα έργο του Τσαρλς Λάντλαμ, Η Κατάρα της Ίρμα Βεπ. Ένα επαναστατικό έργο για τον ίδιο τον συγγραφέα, ιδρυτή του Θεάτρου της Γελοιότητας, στο οποίο δυο άντρες υποδύονται όλους τους ρόλους. Η παρενδυσία γνωρίζει ξανά το θέατρο μέσα από αυτή τη δαιδαλώδη παρωδία.

Και συμπληρώνω τη λίστα με κάποια άλλα έργα που ανέβηκαν στην Κύπρο: Νόρμαν! των Κλάρκ και Μπόρμπρικ, από το Ανοιχτό Θέατρο, το Κλουβί με τις τρελές ανέβηκε δυο φορές από το Θέατρο Ένα, το 1999 και 2014, ενώ την δεύτερη φορά το έργο του Ζαν Πουαρέτ ανέβηκε παράλληλα και σε κυπριακή απόδοση από άλλη θεατρική ομάδα. Smiley του Γκιλιέμ Κλουά από το Versus, η ιστορία ενός έρωτα στην διαδικτυακή εποχή, παρουσιάστηκε εντός του πλαισίου εκδηλώσεων του φετινού Pride μαζί με την παράσταση Ιουλιέτα και Ιουλιέτα της Χριστιάνας Αρτεμίου. Ο Σκοτεινός Άγγελος του Φίλιπ Ράντλεϊ ανέβηκε από το Θέατρο Ένα, το 2015. Δεν θα μπορούσα να αφήσω εκτός της -πρόχειρης έστω- αυτής λίστας το έργω των Κονταξάκη και Κοσμά, Ποιο σώμα; το οποίο ανέβηκε και στην Ελλάδα μετά την επιτυχημένη θα έλεγα πορεία του στις Αποθήκες του ΘΟΚ, ένα από τα λίγα έργα που αφορούν τα τρανς ζητήματα.

Το θέατρο σήμερα γνωρίζει μια ποικιλία γενικότερα, ποικιλία όχι απλά έργων αλλά και παραστατικών τύπων. Ένας τίτλος όπως «Γκέι θέατρο» ή «λεσβιακό/τρανς/κ.ά θέατρο» θα είναι για πολλούς ένα κλισέ, το θέατρο δεν χρειάζεται ταμπέλες, δεν χρειάζεται κατηγορίες (εμπορικό, κωμωδία, δράμα κτλ). Η κοινωνία αλλάζει, μαζί της αλλάζει και η τέχνη, το θέατρο. Όσο υπάρχουν φράσεις όπως «η ομοφυλοφιλία είναι αφύσικη» (εδώ μπορώ να παραθέσω και άλλα κουλά λόγια του Αρχιεπισκόπου) το θέατρο οφείλει να μας μιλήσει για αυτό, ή για να το πω και αλλιώς, οφείλουμε να μιλήσουμε για αυτό και μέσα από το θέατρο. Ας το κάνουμε, ας κάνουμε τέτοιο θέατρο.

ΥΓ. Στην διάρκεια της μικρής αυτής έρευνας και καταγραφής, ανακάλυψα ότι υπάρχει μια μεταπτυχιακή διατριβή από την Αντιγόνη Περικλέους, στα αγγλικά, με τίτλο Gay theatre in Cyprus: performance, perception and reception. Η διατριβή της κυρίας Περικλέους ολοκληρώθηκε το 2016 και βρίσκεται στην βιβλιοθήκη του Ανοικτού Πανεπιστημίου.

ΥΓ.2 Για περαιτέρω βιβλιογραφία παραπέμπω τους ενδιαφερομένους στο βιβλίο της Jill Dolan Theatre & Sexuality (2010, εκδ. Palgrave Macmillan)

Ποίημα σε μορφή email

Είμαστε τυχαίοι. Τυχαίες συναντήσεις, τυχαίες συζητήσεις. Έχουμε ανάγκη να μιλάμε; Έχουμε ανάγκη να βλέπουμε κόσμο; Γιατί όχι, αν όχι;

Από την άλλη, γιατί να έχει σειρά η σκέψη, γιατί να έχει τάξη η συζήτηση; Γιατί να είναι μαζεμένες οι συναντήσεις;

Είμαστε τυχαίοι;

Αγωνιούμε για πράγματα που δεν έχουν σημασία. Αγωνιζόμαστε για πράγματα που δεν υπάρχουν. 

Απελπιζόμαστε…

Αχ αυτός ο πληθυντικός.

Αποδομήσαμε την ύπαρξη. Συμφωνήσαμε. Δεν υπάρχει νόημα. Έστω. Και; Με εμάς τι κάνουμε; Παρασυρμένοι στο ρευστό κλίμα της εποχής μας, αναπολούμε τον παλιό μας εαυτό, νοσταλγούμε την αφελή μας νιότη και ξεραινόμαστε στην χέρσα χρονιά.

Κιτρολέμονα. Πικρολέμονα. Μόντης. Απελευθέρωση.

Από ποιον θέλουμε να ελευθερωθούμε;

Μανιφέστο της ζωής, ο θάνατος.

Μανιφέστο του θανάτου, ο έρωτας.

Μανιφέστο του έρωτα, ο κομμουνισμός σε ψυχροπολεμική εποχή.

Οι σκιές του σπηλαίου είναι αλήθεια, Σωκράτη. Και το εκτυφλωτικό το φως, οι πληροφορίες, τα ψηφία μηδέν και το ένα, στη γλώσσα των υπολογιστών, τα δεδομένα που επεξεργάζεται το υπερσύμπαν, το εκτυφλωτικό φως σου είναι το μεταχάος.

Ωραία που είναι η ζωή.

Συνέντευξη.

- Γιατί δεν πεθαίνεις;

- Θα πεθάνω.

- Όχι, γιατί δεν πεθαίνεις μόνος σου;

- Για αυτοκτονία μιλάτε;

- Ναι.

- Δεν καταλαβαίνω τον σκοπό.

- Αν δεν σας αρέσει η ζωή γιατί δεν γλιτώνετε τον εαυτό σας;

- Η ζωή είναι προσωρινή κατάσταση.

- Γιατί δεν πεθαίνετε τώρα ρωτώ.

- Θα πεθάνω έτσι κι αλλιώς. Κανείς δεν γλίτωσε απ’ τον θάνατο.

- Ούτε ο Χριστός;

- Δεν τον γνωρίζω τον κύριο.

Μακάριοι οι δύσπιστοι ότι αυτών έστιν η βασιλεία των ουρανών.

Ταυτότητα φύλου και νομοσχέδιο

Εσύ πώς ορίζεις εσύ τον εαυτό σου;

Καταρχάς έχεις όνομα. Ας πούμε σε λένε Ανδρέα. Η ταυτότητά σου το γράφει. Η ταυτότητά σου έχει και φωτογραφία, άρα η εμφάνισή σου ορίζει τον εαυτό σου; Ακόμα και αν αυτή η φωτογραφία είναι παλιά, είσαι ακόμα εσύ, ή όχι; Επίσης η γλώσσα σε ορίζει. Είμαι ευτυχισμένος, χαρούμενος και προβληματισμένος. Αν προσδιορίζω τον εαυτό μου με αρσενικά επίθετα, σημαίνει πως είμαι και νιώθω αρσενικό. Ήσουν πολύ μικρός για να θυμάσαι μάλλον την πρώτη αίτηση για ταυτότητα, αλλά όταν έκανες αίτηση επανέκδοσης θα είδες φαντάζομαι ότι υπάρχουν δυο επιλογές στην στήλη για το φύλο: Άρρεν ή θήλυ. Στο φέισμπουκ οι επιλογές είναι περισσότερες.

Συγχαρητήρια. Εντρυφήσατε σε θέματα φύλου.

Υπάρχουν όμως άτομα των οποίων η ταυτότητα φύλου τους δεν συμφωνεί με το πώς αυτοπροσδιορίζεται. Αυτά τα άτομα ονομάζονται τρανς. Θες παράδειγμα. Ο Ανδρέας που λέγαμε πριν, που θα μπορούσε να είσαι εσύ, γεννήθηκε Ανδρέας. Ο Ανδρέας ένιωθε Ανδρέας από την μέρα που γεννήθηκε. Οι γονείς του τον έβαλαν να παίζει με κούκλες, να φοράει ροζ, να έχει μακριά μαλλιά και να κάνει μπαλέτο επειδή όταν γεννήθηκε ο Ανδρέας, η μαία, η οποία τον ξεγέννησε, είδε ότι δεν είχε πέος και παντού στα κρατικά του έγγραφα ο Ανδρέας εγγράφεται ως «Θήλυ». Επομένως δεν υπάρχει συμφωνία της ταυτότητας φύλου του Ανδρέα με την απόδοση του φύλου από άλλους.

Πότε το κατάλαβε όμως ο Ανδρέας; Νωρίς. Υπάρχουν Αντρέηδες οι οποίοι το αντιλαμβάνονται από πολύ νωρίς όμως το παιδί γαλουχήθηκε με τα κοινωνικά στερεότυπα και το δίπολο αγόρι-κορίτσι. Γιατί αυτοί είμαστε. Αρνούμαστε ο γιος μας να παίζει με κούκλες γιατί οι κούκλες είναι παιχνίδια για κορίτσια. Πουθενά δεν το γράφει αυτό. Κοινωνική σύμβαση είναι. Όσες πιθανότητες έχει το κορίτσι να καταπιεί ένα παιχνίδι τόσες τις έχουν και τα αγόρια. Τα δε χρώματα… της μουρλής! Είσαι κορίτσι και θες μπλε ποδήλατο; Αν είναι ποτέ δυνατόν! Το μπλε, επειδή είναι η σύνθεση του τέτοια, είναι αγορίστικο χρώμα. Αντιλαμβάνεστε πόσο γελοίο είναι αυτό, ναι;

Ας μιλήσουμε για τον Αντρέα λοιπόν πάλι. Ο Αντρέας αποφασίζει να αλλάξει το όνομά του και το φύλο το οποίο δηλώνεται σε όλα τα κρατικά του έγγραφα, γιατί αυτοπροσδιορίζεται ως άντρας. Εξάλλου αυτό που είσαι εσύ ορίζει τα στοιχεία στα χαρτιά και τα όχι το αντίθετο. Ο Αντρέας ξεκίνησε ορμονοθεραπεία, και τον παρακολουθεί ιατρός, τόσο ενδοκρινολόγος και ειδικός ψυχίατρος, γιατί η απόφαση αυτή δεν ήταν εύκολη. Όμως ο νόμος λέει ότι πρώτα πρέπει να κάνει επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου* για να αλλάξει το όνομα του στα χαρτιά. Επίσης πρέπει να το κάνει με τη σύμφωνη γνώμη ενός δικαστή –άσχετου από ιατρικά ή ψυχολογικά ζητήματα.

Αντιλαμβάνεστε όμως ότι ο Αντρέας δεν μπορεί να ταξιδέψει γιατί η φωτογραφία στο διαβατήριο του είναι παλιά. Από τα 12 του με βγαλμένα φρύδια και μακριά μαλλιά. Ο Αντρέας γίνεται περίγελος των αστυνομικών που τον σταματούν για έλεγχο ταχύτητας γιατί στην ταυτότητά του η φωτογραφία είναι κάποιας κοπέλας που του μοιάζει αλλά δεν είναι αυτός. Οι υπάλληλοι της τράπεζας κοιτάνε περίεργα τον Αντρέα όταν θέλει να κάνει ανάληψη γιατί στην ταυτότητά του δεν γράφει πολύ απλά… Αντρέας! Τόσο απλό.

Το Νομοσχέδιο περί νομικής αναγνώρισης φύλου έρχεται λοιπόν να διορθώσει τα κενά του προηγούμενου νόμου ή της απουσίας νόμου. Το Νομοσχέδιο κυρίες και κύριοι δεν θα αναγκάσει κανέναν από εσάς να αλλάξει το φύλο του στο ληξιαρχείο, το Νομοσχέδιο στοχεύει να διευκολύνει την γραφειοκρατία και την ταλαιπωρία των ατόμων με μια ψυχολογική δυσφορία γύρω από το φύλο. Η δυσφορία αυτή απαιτεί πολύμηνη έως και πολύχρονη παρακολούθηση από ειδικούς για την διαβίωση του ατόμου στον ρόλο του επιθυμητού φύλου.

Πριν ανοίξεις το στόμα σου λοιπόν και μιλήσεις για Θεούς και δαίμονες, ξεπερασμένες βιολογικές θεωρίες σκέψου ότι ένα παιδί εκεί έξω υποφέρει ψυχολογικά, στιγματίζεται, γίνεται θύμα bullying και παρενόχλησης και αυτή η νομοθεσία, όπως και όλες οι υπόλοιπες νομοθεσίες, πρέπει να ψηφιστεί το συντομότερο και στην Κύπρο για να διορθώσει τις παραβιάσεις θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων της τρανς κοινότητας της –δημοκρατικής κατά τ’ άλλα- κοινωνίας μας.

*Η ορολογία «αλλαγή φύλου» είναι αδόκιμη, δεν χρησιμοποιείται. Το φύλο δεν είναι γαμψή μύτη για να το διορθώσω ή να το αλλάξω, το φύλο επαναπροσδιορίζεται στις περιπτώσεις που δεν αντιστοιχεί με αυτό που προσδιορίζεται το άτομο το ίδιο.